چندي پيش كتابي از دوست و همكارعزيزم مهندس امير شمشكي به دستم رسيد،  از مجموعه علم در ايران تحت عنوان"  استخراج آبهاي پنهان" از ابوبكر محمد بن الحاسب كرجي كه حدودآ به قرن 4 هجري باز ميگشت كتابي شگرف در مورد آبهاي زير زميني و استخراج آن به توسط كاريز و قنات.

اگر نگاهي به بيشتر تاريخچه هاي علم هيدرولوژي بياندازيم در مورد كاربرد علم آبزمين شناسي بوسيله ايرانيان و سيستم كاريز اشاراتي شده است .  ولي آغاز تفكرات علمي در اين موارد را به فيلسوفان يوناني و سپس دانشمندان لاتين ديگر نسبت مي دهند. اين كتاب شايد قديمي ترين كتابي باشد كه نشان از درك و شناخت پديده آبهاي زيرزميني توسط ايرانيان دارد . شكي نيست كه با توجه به قدمت استفاده از كاريز در ايران اين شناخت به دهه ها قبل و ايران باستان باز مي گردد. نمونهاي از شواهد مربوط به شناخت سيكل هيدرولوژي توسط مولف اين كتاب را مي توان در سطور زير مشاهده نمود:

 

"و قسمتي از آبها كه به زمين فرو مي روند ، چون به خاك سخت مي رسند از فرورفتن باز مي مانند و در آنجا متوقف مي شوند . و هرگاه در بالاي اين موانع مجرائي ايجاد شود آب به اندازه قدرت و فشارش در آن مجرا وارد مي شود ... فرورفتن آبها در زمين سبب پيدايش چشمه هاي طبيعي مي شوند و باعث پيدايش رگه هاي آب در زير زمين مي گردند.(صفحه 10 پاراگراف دوم)"

 

اين نوشته ها مربوط به زماني است كه هنوز عالمان غربي آب باران را به عنوان منشائي براي آبهاي زير زميني قبول نداشته اند و حتي نابغه اي بزرگ چون داوينچي قائل به منشاء دريا براي آبهاي زيرزميني بود. برنارد پالسيBernard Palissy  در فرانسه اولين كسي كه بود كه مفهوم سيكل هيدرولوژيك را در 1580 ميلادي به درستي توصيف نمود.

بعضي از فصل هاي اين كتاب:

سخني درباره آبهاي پنهان

تعريف كوهها و سنگها كه بر وجود آب گواهي مي دهند

طريقه اصلاح آبهاي فاسد

سخن درباره خاكهاي زمين

ذكر حريم چاه و كاريز بر موازين ديني

سخن درباره حريم قنات

و.......

لارم به ذكر است كه تا مدتها نام كرجي در اروپا به عنوان كرخي ذكر مي شد كه به اين اشتباه در سال 1933 توسط پروفسور جورجيولوي دلاويدا درمقاله اي در مجله تحقيقات شرقي پرداخته شد و با ادله روشن اثبات گرديد كه او دانشمندي ايراني از مردم كرج بوده  و اسم صحيح او كرجي است.

اميد است كه مسئولان و متوليان امور آب در معرفي و شناختن چنين شخصيتهائي به جوانان ايراني و جهانيان تلاش بيشتري انجام دهند .

كتابنگاري:  استخراج آبهاي پنهان از ابوبكر محمد بن الحسن الحاسب الكرجي " قرن پنجم هجري" ترجمه حسين خديو جم – انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، تيرماه 1345